Jazz piano là gì?

Ngồi xem một buổi diễn jazz, bạn sẽ không thấy ai đọc một bản piano viết đầy đủ nốt. Bạn chỉ thấy một trang giấy có giai điệu và vài ký hiệu hợp âm, rồi nghe hai nhạc công biến trang giấy đó thành mười phút âm nhạc. Chính khoảng cách ấy — giữa cái ít ỏi được viết ra và cái rất nhiều được chơi lên — mới là bản chất của jazz piano, và học cách vượt qua khoảng cách đó là mục tiêu của cả khóa học này.

Điều gì thật sự làm nên chất "jazz"?

Ba thành tố cùng hoạt động là thứ hầu hết người nghe cảm nhận là jazz: swing feel, ứng tác và hòa âm giàu màu sắc. Không yếu tố nào đủ khi đứng riêng — một bài đồng dao chơi kiểu swing chưa phải jazz, và một bản concerto viết sẵn đầy hợp âm 7 cũng vậy.

• Swing feel — độ "nảy" của tiết tấu. Thay vì chia mỗi phách thành hai nửa đều nhau, jazz kéo dài nửa đầu và rút ngắn nửa sau, và cả ban nhạc "nhấn" vào phách 2 và 4. (Sẽ có một bài riêng cho phần này.)
• Ứng tác — giai điệu và phần đệm phần lớn được nghĩ ra ngay tại chỗ, dựa trên vòng hợp âm của bài chứ không theo một kịch bản cố định.
• Hòa âm mở rộng — jazz dựng trên hợp âm 7 (bốn nốt) và các nốt mở rộng của chúng, chứ không phải hợp âm ba nốt đơn giản như trong nhiều bài pop hay dân ca. Cmaj7 là C–E–G–B; Dm7 là D–F–A–C; G7 là G–B–D–F.

Ba hợp âm 7 đó xếp lại thành vòng hợp âm quan trọng bậc nhất của jazz, vòng ii–V–I:

Lead sheet là gì?

Lead sheet là một trang nhạc chỉ ghi giai điệu (viết trên khuông) và ký hiệu hợp âm phía trên — không viết cụ thể phần đệm. Nó là một bộ chỉ dẫn, không phải một phần trình diễn hoàn chỉnh: hợp âm cho biết bạn chơi cái gì, còn chơi thế nào là tùy bạn — chọn thế bấm nào, tiết tấu nào, bỏ bớt nốt nào.

Bộ sưu tập lead sheet nổi tiếng nhất là Real Book. Vì viết ra rất ít, hai người chơi cùng một lead sheet sẽ tạo ra hai phiên bản nghe hoàn toàn khác nhau của cùng một bài — và cả hai đều "đúng".

Khổ head–solos–head là gì?

Đa số phần trình diễn jazz theo một sơ đồ đơn giản: chơi bài, luân phiên ứng tác trên bài đó, rồi chơi lại bài để kết. Chi tiết hơn:

1. Head — cả ban nhạc chơi giai điệu viết sẵn (gọi là "head") một hoặc hai lần.
2. Solos — từng người một ứng tác giai điệu mới trên cùng vòng hợp âm, chơi bao nhiêu vòng ("chorus") tùy thích, trong khi những người khác đệm.
3. Head (out) — ban nhạc quay lại giai điệu viết sẵn để báo hiệu kết bài.

Vòng hợp âm giữ nguyên suốt cả bài; thứ thay đổi là ai đang nghĩ ra câu nhạc bên trên nó.

Comping và soloing khác nhau thế nào?

Ở piano bạn luôn làm một trong hai việc. Comping là đệm — bạn cung cấp hòa âm và tiết tấu bên dưới người đang solo. Soloing là tự bạn ứng tác câu giai điệu chính, còn cả ban nhạc đệm cho bạn.

• Comping (từ chữ "accompanying" — đệm): chơi hợp âm với một cảm giác tiết tấu nâng đỡ người solo — thường dùng thế bấm không nốt gốc (rootless) ở tay phải, tránh giẫm vào bè bass, để lại khoảng lặng thay vì lấp kín mọi phách.
• Soloing: dựng một câu giai điệu ứng tác trên vòng hợp âm, dùng các gam và nốt hợp âm phù hợp với từng hợp âm.

Gần như mọi thứ trong khóa học này đều phục vụ một hoặc cả hai nhiệm vụ ấy.

Khóa học này sẽ đi đâu tiếp theo?

Đây là phần đầu trong sáu phần. Sơ đồ đường đi:

1. Bắt đầu (bạn đang ở đây) — jazz là gì, kiến thức cần có, và cách luyện tập.
2. Tiết tấu & cảm giác — swing, các tiết tấu comping, và nhịp.
3. Hòa âm — hợp âm 7, vòng ii–V–I, thế bấm, và nốt mở rộng.
4. Thế bấm (voicings) — shell voicing, rootless voicing, và dẫn giọng trên phím đàn.
5. Ứng tác — gam, nốt hợp âm, và cách dựng câu solo.
6. Bài bản (repertoire) — ghép tất cả lại trên các bản standard thực thụ.

Câu hỏi thường gặp

Có cần biết đọc nhạc mới chơi được jazz không? Không cần thành thạo. Bạn cần đọc được ký hiệu hợp âm (như Dm7 hay G7) và tốt nhất là theo được một câu giai điệu đơn giản, nhưng jazz học chủ yếu bằng tai và từ bản chart hợp âm nhiều hơn là đọc bản nhạc dày đặc. Biết đọc cơ bản thì có ích; đọc nhạc điêu luyện không phải điều kiện bắt buộc.

Lead sheet là gì? Là một trang nhạc chỉ có giai điệu và ký hiệu hợp âm — không viết phần đệm. Nó cho bạn biết bài hát và hòa âm, còn phần dàn dựng thực tế (thế bấm, tiết tấu, kết cấu) để tùy bạn.

Comping và soloing khác nhau thế nào? Comping là đệm — chơi hợp âm và tiết tấu dưới giai điệu hoặc câu solo của người khác. Soloing là tự bạn ứng tác câu giai điệu chính, còn ban nhạc đệm cho bạn. Là một pianist jazz, bạn liên tục chuyển qua lại giữa hai vai trò này.

Tiếp theo: Kiến thức cần có trước — chính xác những phần lý thuyết bạn nên nắm chắc trước khi bắt tay vào.