Swing & tiết tấu jazz

Chơi một gam Đô trưởng bằng những nốt móc đơn đều tăm tắp thì nghe như đang tập bài. Vẫn đúng những nốt ấy nhưng thêm một chút nhún nhảy — dài rồi ngắn — thì bỗng nghe ra chất jazz. Cao độ chẳng thay đổi gì. Cái thay đổi chính là tiết tấu, và đó mới là nơi cái "chất jazz" thực sự nằm.

Bài này giả định bạn đã nắm trường độ nốt và số chỉ nhịp. Nếu chưa chắc, hãy ôn Tiết tấu căn bản trước.

Swing chính xác là gì?

Swing là cách chơi từng cặp nốt móc đơn thành dài–ngắn thay vì đều nhau, tạo cho âm nhạc một cái nhún lăn tăn dựa trên chùm ba.

Trong đa số nhạc pop, rock và cổ điển, hai nốt móc đơn chia đôi một phách bằng nhau — "1-và" cắt phách chính xác làm hai nửa. Đó là móc đơn straight. Swing chia phách khác đi: hãy hình dung phách như một chùm ba (ba phần bằng nhau), rồi buộc hai phần đầu lại với nhau. Nốt đầu giờ kéo dài hai phần ba phách, còn nốt sau chiếm một phần ba cuối. Cặp dài–ngắn đó chính là swing.

Cách ghi mà bạn hay gặp nhất cho cảm giác nền là một nốt đen cộng một nốt móc đơn gộp thành chùm ba: nốt đen "nuốt" hai trong ba phần của chùm ba, nốt móc đơn lấy phần cuối. Người chơi thường không ghi từng nốt móc đơn theo kiểu này — họ ghi móc đơn thường rồi thêm chỉ dẫn "swing" hoặc "medium swing" ở đầu bản nhạc, sau đó tự cảm mà chơi dài–ngắn.

Jazz có luôn ở 4/4 và có luôn swing không?

Đa số nhạc jazz ở nhịp 4/4 và phần lớn có swing — nhưng cả hai đều không phải quy tắc cứng.

Áp đảo các bản standard jazz nằm ở 4/4, đó là lý do phần còn lại của khóa học này mặc định như vậy. Bạn cũng sẽ gặp 3/4 (jazz waltz) và các nhịp khác, nhưng 4/4 là "sân nhà". Còn về swing: đây là cảm giác mặc định, nhưng rất nhiều nhạc jazz lại chơi bằng móc đơn straight — bossa nova, phần lớn jazz-fusion, và nhiều groove Latin đều dùng móc đơn đều. Bản nhạc thường ghi rõ: "swing" hay "straight eighths" (móc đơn đều). Khi phân vân với một bản standard, cứ swing.

Làm sao để thật sự có được cái feel?

Trước hết khóa chặt mạch phách, cảm cho được chùm ba nền bên dưới, rồi để cái dài–ngắn đến từ cơ thể bạn chứ không phải từ việc đếm.

Phách đều phải vững như bàn thạch dù móc đơn của bạn có làm gì đi nữa — swing là lớp trang trí đặt lên trên một mạch phách đều như máy, chứ không thay thế nó. Một mẹo kinh điển: đặt máy gõ nhịp vào phách 2 và 4 (phách "backbeat") thay vì mọi phách. Trong jazz, 2 và 4 là nơi trọng âm tự nhiên nghiêng vào, nên cách này rèn đồng hồ nội tâm của bạn giống như tiếng hi-hat của tay trống.

Cách nhấn (articulation) là nửa còn lại của cái feel. Hai câu nhạc giống hệt về tiết tấu vẫn có thể nghe khác nhau một trời một vực tùy vào nốt nào được nhấn, nốt nào bị ngắt ngắn:

• Nhấn vào phách yếu — chữ "và" của mỗi phách — thay vì vào phách mạnh.
• Chơi vài nốt ngắn (staccato) và để vài nốt khác ngân; "ghost" (chơi gần như không ra tiếng) những nốt yếu.

Làm được vậy thì một gam trơn cũng bắt đầu swing. Bỏ qua nó thì dù móc đơn swing có đúng nhịp đến đâu vẫn nghe cứng đờ.

Câu hỏi thường gặp

Swing chính xác là gì? Là chơi từng cặp nốt móc đơn thành dài–ngắn thay vì đều nhau, dựa trên cách chia chùm ba: nốt đầu chiếm hai phần ba phách, nốt sau chiếm một phần ba cuối.

Jazz có luôn swing không? Không. Swing là mặc định, nhưng bossa nova, phần lớn fusion và các phong cách Latin dùng móc đơn straight (đều). Bản nhạc thường ghi "swing" hoặc "straight eighths".

Làm sao để thật sự có được cái feel? Giữ mạch phách vững như máy (thử đặt máy gõ nhịp vào 2 và 4), cảm cho được chùm ba nền, nhấn phách yếu, và ngắt ngắn hoặc ghost vài nốt. Cái feel đến từ cách nhấn ngang với cái nhịp dài–ngắn.

Giờ khi móc đơn đã swing, bước tiếp theo là chơi ngược phách một cách có chủ đích — đó là Đảo phách & nhấn trước.