Tiết tấu căn bản
Cập nhật: 2026-07-04Nếu cao độ trả lời câu hỏi "nốt nào", thì tiết tấu trả lời câu hỏi "khi nào và kéo dài bao lâu". Phần này bàn về số chỉ nhịp, trường độ, dấu chấm/dấu nối, loại nhịp và chùm nốt.
Tóm tắt nhanh
- Số chỉ nhịp: số trên cho biết mấy phách trong ô, số dưới cho biết phách tính bằng nốt gì (4 = nốt đen).
- Trường độ nốt gấp đôi/giảm nửa theo cấp; mỗi nốt có một dấu lặng dài đúng bằng nó.
- Dấu chấm tăng trường độ thêm một nửa; dấu nối ghép hai nốt cùng cao độ thành một.
- Nhịp đơn chia mỗi phách thành hai, nhịp phức chia thành ba (ví dụ 6/8).
- Chùm (như chùm ba) chèn thêm nốt vào một khoảng vốn không chứa số nốt đó.
Số chỉ nhịp cho biết điều gì?
Số chỉ nhịp là cặp số ở đầu bản nhạc: số trên đếm phách trong mỗi ô, số dưới cho biết loại nốt nào là một phách.
- Số trên cho biết mấy phách trong một ô nhịp.
- Số dưới cho biết phách tính bằng nốt gì (2 = nốt trắng, 4 = nốt đen, 8 = nốt móc đơn, 16 = nốt móc kép).
Số chỉ nhịp phổ biến nhất là 4/4 (còn gọi là common time): bốn phách mỗi ô, mỗi phách là một nốt đen.
Trường độ nốt và dấu lặng khác nhau ra sao?
Mỗi cấp trường độ nốt dài gấp đôi cấp dưới nó, và mỗi nốt có một dấu lặng — khoảng im lặng — dài đúng bằng nó. Bảng dưới tính theo ô nhịp 4/4 (một nốt tròn = trọn một ô = 4 phách):
| Nốt | Tên | Số phách (trong 4/4) |
|---|---|---|
| Nốt tròn | whole note | 4 |
| Nốt trắng | half note | 2 |
| Nốt đen | quarter note | 1 |
| Nốt móc đơn | eighth note | ½ |
| Nốt móc kép | sixteenth note | ¼ |
| Nốt móc ba | 32nd note | ⅛ |
Mỗi trường độ nốt đều có một dấu lặng (rest) tương ứng — khoảng im lặng có độ dài đúng bằng nốt đó (lặng tròn, lặng trắng, lặng đen, lặng đơn, lặng kép…).
Dấu chấm và dấu nối dùng để làm gì?
Chúng kéo dài trường độ mà không có nốt sẵn: dấu chấm cộng thêm nửa giá trị nốt, dấu nối ghép hai nốt cùng cao độ lại. Ta có nốt tròn (4 phách) và nốt trắng (2 phách), nhưng không có nốt nào sẵn kéo dài 3 phách. Muốn vậy phải dùng dấu chấm hoặc dấu nối:
- Dấu chấm (dot) đặt sau nốt làm tăng trường độ thêm một nửa. Nốt trắng chấm = 2 + 1 = 3 phách. Dấu chấm thứ hai bằng nửa giá trị của dấu chấm đầu (một phần tư nốt gốc) — gọi là nốt chấm dôi.
- Dấu nối (tie) nối hai nốt cùng cao độ thành một trường độ dài hơn.
- Dấu luyến (slur) trông giống dấu nối nhưng đặt trên các nốt khác cao độ, nghĩa là chơi liền tiếng, không ngắt.
Nhịp đơn và nhịp phức khác nhau thế nào?
Khác nhau ở cách chia phách: nhịp đơn chia mỗi phách thành hai, còn nhịp phức chia mỗi phách thành ba. Nhịp (meter) mô tả có mấy phách trong ô và mỗi phách chia thế nào. Ta gọi tên nhịp theo hai tiêu chí:
- Số phách: hai phách = nhịp hai (duple), ba phách = nhịp ba (triple), bốn phách = nhịp bốn (quadruple).
- Cách chia phách: nếu phách chia tự nhiên thành hai → nhịp đơn (simple); nếu chia thành ba → nhịp phức (compound).
Ví dụ 2/4, 3/4, 4/4 là nhịp đơn. Với nhịp phức, số trên lớn hơn 4 và chia hết cho 3 (6, 9, 12), phách là một nốt chấm — ví dụ 6/8 là nhịp phức hai phách (mỗi phách bằng một nốt đen chấm).
6/8 và 3/4 đều có sáu nốt móc đơn mỗi ô, nhưng cảm giác nhịp khác nhau: 3/4 gom thành ba nhóm hai (nhịp ba đơn), còn 6/8 gom thành hai nhóm ba (nhịp phức hai). Cách gộp phách (beaming) chính là để thể hiện điều này.
Chùm nốt là gì?
Chùm là một nhóm nốt được chèn vào khoảng thời gian vốn không chứa số nốt đó, ví dụ ba nốt vào chỗ chỉ đủ cho hai. Chùm (tuplet) là nhóm nốt "chen" vào một khoảng vốn không chứa số nốt đó. Thường gặp nhất là chùm ba (triplet): ba nốt móc đơn chơi trong khoảng thời gian của một nốt đen (vốn chỉ chứa hai móc đơn). Tương tự có chùm năm (quintuplet), chùm sáu (sextuplet)…
Xem Khái niệm cơ bản để ôn cách ghi nốt trên khuông nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Số chỉ nhịp 4/4 nghĩa là gì? Bốn phách mỗi ô nhịp, mỗi phách là một nốt đen. Đây là số chỉ nhịp phổ biến nhất, còn gọi là common time.
Dấu nối và dấu luyến khác nhau ra sao? Dấu nối (tie) nối hai nốt cùng cao độ thành một trường độ dài hơn, còn dấu luyến (slur) đặt trên các nốt khác cao độ để chơi liền tiếng.
Vì sao 6/8 và 3/4 nghe khác nhau dù cùng có sáu nốt móc đơn? Vì cách gộp phách khác nhau: 3/4 là nhịp đơn ba phách (ba nhóm hai), còn 6/8 là nhịp phức hai phách (hai nhóm ba).