Chuyển điệu

Chuyển điệu (modulation) là sự thay đổi giọng thực sự trong một tác phẩm — khác với việc chỉ ghé thăm một hợp âm trong chốc lát.

Chuyển điệu khác tạm trọng tâm hóa thế nào?

Điểm khác là mức độ bền vững: chuyển điệu thiết lập hẳn một giọng mới, còn tạm trọng tâm hóa chỉ thoáng qua.

• Tạm trọng tâm hóa (tonicization): nhấn vào một hợp âm khác I trong giây lát, rồi quay lại giọng gốc — chưa đủ để coi là đổi giọng.
• Chuyển điệu (modulation): giọng mới được thiết lập vững chắc, thường được khẳng định bằng một kết ở giọng mới. Đây là một sự thay đổi kéo dài, không chỉ thoáng qua.

Ranh giới giữa hai khái niệm là mức độ: giọng mới có được củng cố bằng cadence và duy trì đủ lâu hay không.

Giọng nào dễ chuyển tới nhất?

Dễ nhất là các giọng gần — chỉ khác giọng gốc nhiều nhất một dấu hóa. Chuyển điệu dễ nhất là tới một giọng gần (closely related key) — giọng chỉ khác giọng gốc nhiều nhất một dấu hóa trong bộ khóa. Với C trưởng, năm giọng gần là:

Đây là các giọng nằm sát nhau trên vòng quãng năm cùng các giọng thứ tương đối của chúng.

Hợp âm bản lề chuyển điệu ra sao?

Nó là một hợp âm chung cho cả hai giọng, được diễn giải lại để bắc cầu. Cách chuyển điệu êm ái nhất là dùng hợp âm bản lề (pivot chord) — một hợp âm chung cho cả hai giọng, được diễn giải lại: nó là một bậc trong giọng cũ, đồng thời là một bậc khác trong giọng mới. Sau hợp âm bản lề, nhạc tiến ngay tới hòa âm át của giọng mới rồi kết ở đó.

• Bản lề điệu thức (diatonic pivot): hợp âm chung nằm trong cả hai giọng một cách tự nhiên.
• Bản lề sắc thể (chromatic pivot): dùng một hợp âm sắc thể (ví dụ hợp âm mượn hay át phụ) làm cầu nối.
• Chuyển điệu không bản lề: đổi giọng trực tiếp (direct/phrase modulation), thường ở ranh giới giữa hai đoạn.

Làm sao nhận ra một cuộc chuyển điệu?

Hãy để ý một âm dẫn mới lặp đi lặp lại cùng một kết ở giọng mới. Dấu hiệu rõ nhất của một cuộc chuyển điệu là sự xuất hiện đều đặn của âm dẫn mới (nốt sắc thể mới) và một kết ở giọng mới. Khi cùng một nốt sắc thể cứ trở đi trở lại và hòa âm xoay quanh một trọng tâm mới, đó là chuyển điệu chứ không còn là tạm trọng tâm hóa.

Xem Hợp âm át phụ cho sự khác biệt với tạm trọng tâm hóa, và Chuyển điệu đồng âm cho cách chuyển tới các giọng xa.

Câu hỏi thường gặp

Chuyển điệu khác tạm trọng tâm hóa ở điểm nào? Chuyển điệu thiết lập vững chắc một giọng mới và duy trì đủ lâu, thường được khẳng định bằng một kết ở giọng mới. Tạm trọng tâm hóa chỉ nhấn vào một hợp âm trong giây lát rồi quay lại giọng gốc.

Với C trưởng, năm giọng gần là những giọng nào? G trưởng, F trưởng, A thứ, E thứ và D thứ — các giọng chỉ khác C trưởng nhiều nhất một dấu hóa trong bộ khóa.

Hợp âm bản lề điệu thức khác bản lề sắc thể thế nào? Bản lề điệu thức là hợp âm nằm tự nhiên trong cả hai giọng; bản lề sắc thể dùng một hợp âm sắc thể (như hợp âm mượn hay át phụ) làm cầu nối.